De lindeboom (latijn Tilia) is een typische Noord-Europese boom, waarvan meerdere soorten bestaan zoals Hollandse linde, zomerlinde, winterlinde, zilverlinde, kamerlinde, leilinde etc. De boom met een dichte kroon van hartvormige bladen is schaduwrijk en kan zeer oud worden. Zo heeft Sambeek een lindeboom van zo’n 400 jaar oud met een omvang van bijna 800 cm, de etagelinde op de Berg te Nuenen moet ruim 325 jaar oud zijn met een omvang van 660 cm, maar die is bij noodweer zijn top kwijtgeraakt en de lindeboom aan het Spaaneind te Esbeek is wel 250 jaar oud. Maar overal hebben opvallende stads- of dorpslinden gestaan in Best, Eindhoven (twee exemplaren op de Markt tot 1916), Hilvarenbeek, Oirschot, Riethoven, Tilburg etc.

Betekenis van de lindeboom

Lindebomen staan of hebben gestaan op een centrale plek in dorpen of op pleinen, waar vroeger werd samengekomen, werd vergaderd en recht werd gesproken. De boom staat symbool voor leven, liefde, bescherming (o.a. voor bliksem) en eeuwigheid. De lindeboom die vaak bij gelegenheid van een troonswisseling wordt geplant, heet koningslinde of koningsboom. Daarnaast trekt de geurige bloesem van de boom allerlei insecten aan, wordt er lindebloesemthee van gezet, lindehoning gewonnen en lindestroop van gekookt. Er worden geneeskrachtige eigenschappen zoals een kalmerende werking in de volksgeneeskunde aan toegedicht. Op boerenerven houden lindebomen of leilinden voor de gevel insecten uit huis en bieden bescherming tegen zon, regen, wind en bliksem. Begrijpelijk dat ook cafés met lindenbomen in de buurt nogal eens namen als De Gouden Linde of In de Lindeboom kregen en het tot de biermerknaam Lindeboom in Zuid-Limburg leidde. 

Het belang van de lindeboom blijkt ook uit het feit, dat die vaak onderwerp is in muziekstukken en in gedichten van bekende en onbekende componisten en dichters. Overbekend is het lied Der Lindenbaum uit de liederencyclus Die Winterreise met muziek van Franz Schubert op teksten van Wilhelm Müller, waarin de regels ‘Ich träumt in seinem Schatten / So manchen süssen Traum / Ich schneide in seine Rinde / So manches liebe Wort’ verwijzen naar de schaduwrijke kant van de boom en als boom van de liefde. Vooral negentiende-eeuwse dichters zoals Guido Gezelle, Frederik Hemkes of Jacqueline van der Waals hebben iets met de boom, maar een recente dichter onder de naam Hector Havermout – mogelijk een pseudoniem – dicht ‘de oude lindeboom bedankt / voor de luwte in de zomer / en de stilte in de winter.’

Lindebomen krijgen magische en spirituele krachten toegedicht. Uit het zachte hout worden beelden gesneden en Mariabeeldjes worden juist in lindebomen (ter bescherming) geplaatst.

Andreas Schotel

De Esbeekse lindenboom aan het Spaaneind stond oorspronkelijk voor een boerderij met herberg. De boerderij is afgebroken en de lindeboom is blijven staan. De boom heeft Andreas Schotel geïnspireerd tot een krachtige krijttekening van de boom met zijn omgeving. Onder het lover van de lindeboom rusten drie boeren uit. In de geaquarelleerde inkttekening heeft hij meer ingezoomd op de rustende figuren en is een (eggende) boer met paard toegevoegd. In een lichte, verfijnde grote potloodtekening (in spiegelbeeld) heeft hij de rustende boeren en de man met paard in een bredere, landelijke omgeving met boerderij en schuur geplaatst. Mogelijk is deze tekening bedoeld als transfer voor een ets die we niet kennen of wellicht nooit tot stand is gekomen. Overigens zijn meeste etsen van Schotel juist met een krachtige lijnvoering zoals de krijttekening. Langs het Spaaneind hebben meer oude bomen gestaan, zoals een andere tekening met boer en boerderij Hendrixen op de achtergrond laat zien.

Maria Teresa Hernández

Het is dus niet zo gek, dat artist-in-residence Maria Teresa Hernández eveneens door de oude lindeboom is gebiologeerd. Ze heeft er een reeks, steeds decoratiever wordende schilderijen van gemaakt, die uiteindelijk tot het beeld in cortenstaal heeft geleid, dat in Esbeek als resultaat van haar werkperiode achterblijft. Het is uitgevoerd door het bedrijf Instaal van Werner Schipper uit Bergeijk. Op de boom is de tekst te lezen: ‘Het oog van een kunstenaar is als een spiegel die ons doet beseffen hoe bijzonder we zijn.’ Naast het schilderij, dat het dichtst bij het beeld komt, zijn ook de werktekeningen voor de collectie Esbeek achtergebleven. Uit de meer figuratieve werken die ze ook heeft geschilderd, hebben we het schilderij met druiventros voor de museumverzameling gekozen, omdat het met grote directheid in een keer is geschilderd. 

Het is mooi te zien hoe Andreas Schotel als ‘eerste’ artist-in-residence avant la lettre de lindeboom heeft verbeeld en Maria Teresa Hernández zich tot hetzelfde onderwerp decennia later weet aangetrokken. Een toevalligheid met een cultuurhistorische dimensie. 

Peter Thoben, conservator