Op a.s. vrijdag 25 januari om 20 uur houdt de Stichting Vrienden van Andreas Schotel in Schuttershof haar jaarlijkse culturele avond waarbij de etsen worden geruild. Wij nodigen iedereen van harte uit hierbij aanwezig te zijn.

Op deze avond is Brabants Landschap onze speciale gast. Haar nieuwe directeur Joris Hogenboom zal vertellen over de algemene strategie t.a.v. het beheer van hun natuurgebieden. Wim de Jong zal specifiek ingaan op de grootschalige natuur herstelwerkzaamheden op de Roovertse Heide, gelegen tegen de Spaaneindsestraat in Esbeek.

Het huisje van Andreas Schotel, de Schuttel, staat op het gebied van Brabants Landschap. Door de samenwerking met hen hebben we het huisje in 2001 kunnen restaureren en zo kunnen behouden. Als onderdeel van de Andreas Schotel kunst- en wandelroute, die voor een behoorlijk deel door de bossen van Brabants Landschap loopt, komen er jaarlijks vele wandelaars een kijkje nemen bij dit voormalige zomerverblijf van Schotel. Door de lange periode, ongeveer 60 jaar, die Schotel in Esbeek heeft doorgebracht is het leven en werken van deze kunstenaar sterk verbonden met dit gebied van Brabants Landschap, voorheen de Oranje Bond.

Door de verbondenheid van Schotel met dit stuk natuur en met de actualiteit van de natuur herstelwerkzaamheden leek het ons een goed idee Brabants Landschap op deze avond uit te nodigen.

Zowel leden als niet leden zijn van harte welkom op deze avond. Velen zijn benieuwd naar de nieuwe inrichting van dit bijzondere natuurgebied: de Roovertse Heide. Op deze avond zal dat duidelijk worden.

Met vriendelijke groeten

Bestuur Vrienden van Andreas Schotel 

In de nalatenschap van Andreas Schotel zijn ook boeken naar het museum meegekomen, zowel literaire als kunstboeken. Op zich niets bijzonders voor iemand die met hulp van boeken zijn nieuwsgierigheid wil bevredigen en zijn honger naar kennis wil stillen. Toch valt er iets merkwaardigs op, als wij af en toe een boek ter hand nemen. Voor Schotel moet een boek niet ‘heilig’ geweest zijn, maar een gebruiksobject, want hij maakt er – meestal met potlood, soms met inkt  – aantekeningen in of passages zijn onderstreept. Ook liggen er briefjes in met korte teksten die hij voor zichzelf wil vasthouden. Wat hij opgeschreven heeft, heeft veelal niets met de inhoud van het boek te maken, waarin het papiertje ligt. 

Bij meerdere boeken heeft hij getekende schetsen op de schutbladen gemaakt. In een Almanach van Piper & Co heeft hij tweemaal binnen een staand kader een interieur met een zittende figuur (linker aan de piano?) met rake lijnen snel geschetst. Je krijgt de indruk, dat hij dit in directe observatie heeft gedaan en niet eerst naar een blad papier op zoek is gegaan, maar de blanco schutbladen heeft benut van het boek dat hij juist aan het bekijken was (afb. 1). 

Op de schutbladen van een boek van de kunsthistoricus Franz Dülberg over Frans Hals heeft hij op het linker blad twee vogelvluchtgezichten met boten summier geschetst, die in concept sterk aan de etsen met binnenschepen aan de kade bij de Boompjes doen denken (afb. 3 en 4). Op het rechter blad is een naar beneden kijkende, vermoedelijk lezende vrouw met haar hand onder haar hoofd vlot geschetst. Daarboven maakt hij notities over hoe modellen af te beelden: “1. bijna alle modellen lichtvalling van links (atelier), 2. de koppen bijna alle 3/4 naar rechts alle vrouwen naar links, 3. of kop, of half figuur, of kniefiguur of geheel ten voeten uit, 4. alle 1 figuurpanelen hoogteformaat, meerdere figuren in breedteformaat, 5” (afb. 2).

In het boek over Breughel van Kurt Pfister schetst hij links een kluwen van figuren, die aan de Vredes-aquarel doet denken (afb. 5)  of met tekeningen van mensenmassa’s te maken lijkt te hebben. Op het rechter blad schetst hij driemaal hetzelfde panoramische riviergezicht (afb. 6). In de kern hebben ze waarschijnlijk te maken met de ets van de Nieuwe Maas, die overigens uit 1962 zou dateren (afb. 7).

In het boek van Pfister ligt een los papiertje met technische opmerkingen: “Het afspringen der etsgrond. De oorzaak  daarvan: te snelle verhitting door bijtende zuur, terwijl de plaat zelf nog te koud is gebleven” De etsgrond is de laag die op de zinken of koperen etsplaat wordt aangebracht en waarin wordt geëtst met etsnaald. Deze laag beschermt de plaat voor het invreten van het bijtende zuur en waar de laag bewerkt is kan het zuur zijn werk doen en ontstaat de tekening voor de afdruk in spiegelbeeld. Eronder schrijft Schotel: “maniere om te zwaar gearceerde vlakken minder sterk te maken. Plak of Druk de natte etsafdruk op de achterkant der etsplaat en klop met puntige ijzeren hamer op vlakke steen de zwarte deelen eruit”. Onderin drie summiere schetsjes met “afdruk” en “tegendruk” (afb. 8). Vermoedelijk heeft hij dit voor zichzelf opgeschreven. Eveneens technisch van aard is de schets van drukrollen tegenover de titelpagina in het boek Der nackte Mensch in der Kunst aller Zeiten door Wilhelm Hausenstein, in 1918 uitgegeven door Reinhard Piper & Co te München. Bovenin de tekst “3 soorten rollen klein en groot moet aangeschoven kunnen worden” , “verschillende druk”, “bij het terughalen doet het niets” en het onderste schetsje doet sterk aan de werking van het schoonmaakapparaat Mari denken, waarmee Proost en Schotel de schone druktechniek bewerkstelligden (afb. 9). Heeft Schotel hiermee het procedé willen uitleggen of staat het aan de basis hun vinding (afb. 10). Of is het soms toch met het handschrift van Jo Proost, alhoewel dat niet waarschijnlijk is. Het blijft gissen.

Deze voorbeelden geven aan, hoe Schotel boeken gebruikt, hetgeen wij ook in het Hercules Segers-artikel al zagen. Wel valt op, dat het allemaal Duitse uitgaven zijn een Piper Almanach uit de jaren 1910 en boeken van bekende, productieve Duitse schrijvers Franz Dülberg (1873-1934), Wilhelm Hausenstein (1882-1957) en Kurt Pfister (1895-1951). Het zou goed denkbaar zijn dat hij deze boeken van Johannes Proost heeft gekregen, omdat die in de jaren 1910 en 1920 veel voor de Communistische Partij Holland in Duitsland verbleef om zijn heimelijke en conspiratieve werk te doen. Maar hij kan ze ook antiquarisch aangeschaft hebben. In  ieder geval gebruikt Schotel de boeken “extra effectief” en is het interessant om aandacht aan de schetsen op schutbladen in boeken te besteden.

Peter Thoben, conservator

13

01 2022

Terugblik 2021

Vorig jaar was een moeilijk jaar met alle corona-beperkingen, dus nogmaals een rampzalig jaar. Na een lockdown-periode leek het in het nieuwe jaar tegen de zomer goed te gaan. Nieuwe (uitgestelde) plannen werden aangepakt, maar we werden op het eind van het jaar weer teruggefloten en belandden opnieuw in een lockdown voor een langere periode. Soms was het lastig om de moed erin te houden, want de mogelijkheden werden toch beperkt.

Het museum was maar een deel van het afgelopen jaar open. Daarom bleef de expositie Een keur aan koppen, die in december 2020 op het moment van de nieuwe lockdown was ingericht, hangen tot na de heropening begin juni, want niemand had die nog kunnen bekijken. Deze expositie die eigenlijk mede ter begeleiding van de uitgave/publicatie van het boek Andreas Schotel. Tekeningen en aquarellen – een overzicht was samengesteld, kreeg gelukkig veel waardering. Het geëxposeerde portret van Heinz uit het Roergebied, die aan de Spaanse Burgeroorlog had deelgenomen, was voor docent Frits Vaandrager aanleiding om een bijdrage over de Spaanse Burgeroorlog te schrijven. De uitdagende titel luidde: “17 juli is het 85 jaar geleden dat de Tweede Wereldoorlog begon”, dus in zijn visie begon die met het uitbreken van de Spaanse Burgeroorlog. Hiervoor schreef de conservator de inleiding “Waar een tekening van Schotel toe kan leiden”, zodat het verhaal “in het juiste perspectief” geplaatst kon worden. Inleiding en verhaal tezamen met afbeeldingen van alle werken door Schotel waarop Heinz herkenbaar staat, werden kort voor 17 juli op de website gezet. Wij deden dat “als aanmoediging voor anderen om eveneens te gaan schrijven”.

 

Op zaterdag 18 september vond ’s middags de opening plaats van de tentoonstelling Peter van Tilburg, aquarellen en de presentatie van het boek Brabantse Heerlijkheden. Oude landgoederen en nieuwe natuurgebieden in aquarel en tekst.Aanvankelijk lag het in de bedoeling om de expositie te openen met de 75ste verjaardag van de aquarellist een half jaar eerder. Tijdens de coronaperiode in 2020 waren de aquarellen naar aanleiding van wandel- en fietstochten door de regio vervaardigd. Een keuze werd na selectie gebundeld in een boek met een voorwoord van de conservator en informatieve tekst van Emmanuel Naaijkens. Tijdens de opening voerden de conservator en Thijs Caspers van de afdeling communicatie van het Brabants Landschap het woord en overhandigde Peter van Tilburg het eerste boek aan wethouder Leon van de Moosdijk van de gemeente Hilvarenbeek. Ondanks de corona-beperkingen was het een zeer geslaagde bijeenkomst. De expositie liep tot en met 28 november.

Het museum was door de kunstkring Cum Laude uit Mol uitgenodigd om werk van Andreas Schotel, waarop paarden zijn afgebeeld, in bruikleen te geven voor de expositie Cavalcade. Een stoet van picturale paarden in ’t Kristallijn van de Sibelco te Mol-Rauw. Al gauw werd de conservator ook als curator bij het project betrokken. Hij schreef enkele bijdragen over kunstenaars in de catalogus en natuurlijk over Andreas Schotel (pag. 28-29). Op zaterdag 11 september vond onder grote belangstelling de opening plaats, waarop bestuur van de Vrienden van Andreas Schotel en museum natuurlijk acte de présence gaven. De expositie liep tot en met 3 oktober. De basis voor een verdere samenwerking is gelegd en die wat ons betreft een vervolg mag krijgen. 

Omdat er nog veel meer werken van Schotel zijn, waarop paarden figureren, werd besloten de nieuwe tentoonstelling aan dit thema te wijden. De expositie Paarden bij Schotel was op 4 december ingericht, maar kort daarna moest het museum vanwege een nieuwe lockdown zijn deuren op slot doen. Misschien moet deze presentatie daarom langer tentoongesteld blijven dan de beoogde einddatum met carnaval.

Om het veertigjarig bestaan van de Stichting Vrienden van Andreas Schotel te markeren was er vele maanden door de conservator samen met Peter de Laat gewerkt aan een boek over de tekeningen en aquarellen van Andreas Schotel. In februari was het monumentale boek Andreas Schotel, tekeningen & aquarellen – een overzicht gedrukt en geleverd, maar de presentatie moest op zich laten wachten. Op zondag 18 juli was het zo ver. Tijdens een feestelijke samenkomst kon het officieel het licht zien. Burgemeester Evert Weys van de gemeente Hilvarenbeek duidde de betekenis van de Stichting Vrienden van Andreas Schotel bij dit jubileum. Voormalig museumdirecteur Hans Walgenbach uit Rotterdam gaf zijn visie op de figuur Schotel in relatie met het Rotterdamse kunstleven, de conservator introduceerde het boek met een lezing en overhandigde de eerste exemplaren aan de beide medesprekers. De middag werd met muzikale intermezzi opgeluisterd door het enthousiaste duo Canti Vaganti, bestaande uit Kateleine van der Maas en Bruno Gullo. Het was een sfeervolle jubileumbijeenkomst, maar ook een belangrijk moment in het bestaan van het museum. In het Brabants Dagblad van 14 juli schreef Tom Tacken een uitgebreid artikel bij de verschijning van het boek en Kees van Kemenade deed uitvoerig verslag van het boek en de middag in De Hilverbode van 21 juli.

Op 25 augustus werd de internationale jury van de Europese Dorpsvernieuwingsprijs, nadat het dorp Esbeek de Nederlandse Dorpsvernieuwingsprijs in 2019 had gewonnen, met grote inzet ontvangen en geïnformeerd over alle aspecten van de dorpsgemeenschap. Ook het Andreas Schotel presenteerde zich kort aan de jury bij monde van de conservator. Op 12 oktober werd duidelijk, dat niet Esbeek de winnaar was, maar Esbeek kreeg – overigens het enige, echte burgerinitiatief van alle mededingers – wel een eervolle gouden onderscheiding toegekend.

In ’t Kleppermenneke kreeg de conservator, omdat het aanbod van andere activiteiten vanwege de coronabeperkingen sterk verminderd was, dit jaar kans vrij uitvoerige artikelen te publiceren met diverse invalshoeken over Schotel. Na ‘Terugblik op het ‘rampjaar’ (annus horribilis) 2020’ verschenen bijdragen over ‘Kunsthandel Annie Everts en Andreas Schotel’, ‘Hercules Segers en het duo Jo Proost en Andreas Schotel’, ‘Andreas Schotel en het communisme’ en ‘Zoektocht naar Jan Schotel van exlibrissen’. Ook de exposities ‘Peter van Tilburg, aquarellen’ en ‘Paarden bij Schotel’ kwamen aan bod. 

Een andere bijdrage in ’t Kleppermenneke ging over de beeldentuin, waar een jaar later dan gepland van medio mei t/m eind oktober Tijs Rooijakkers zijn ‘Boompijlen’ en Tim Hoefnagels zijn bootachtig beeld ‘Opgestaan is plaats vergaan’ – ook wel ‘Wandelende boot’ genoemd – exposeerden. De werkgroepen voor een nieuwe editie van Park en Schotel en een nieuwe ‘artist in residence’ konden in de gegeven situatie met corona weinig uitrichten.

Gekoppeld aan het 12½-jarig bestaan van het museum schreef de conservator in de reeks ‘Hilvarenbeek Museumdorp’ een samenvatting over het Andreas Schotel Museum in De Hilverbode van 27 oktober 2021. 

In februari verscheen het artikel ‘Johannes Proost, Geervlieter, kunstenaar en communist’ van de hand van Felix van Hoorn in het blad Oud nieuws. Kwartaalblad van de Stichting Oud-Geervliet. Wij waren de historische vereniging van Geervliet, het geboortedorp van Jo Proost, behulpzaam geweest met inhoudelijke informatie en beeldmateriaal voor het artikel. Aan auteur Frans Aarts stelde het museum beeldmateriaal beschikbaar voor twee artikelen ‘De geschiedenis van de rundveefokkerij in Deurne’ en ‘Het roemruchte boekje van kapelaan W. H. Roes’ in het blad D’n Uytbeyndel van de heemkundekring H.N. Ouwerling te Deurne. De museumverzameling kon uitgebreid worden met twee etsen ‘Teerunie N.V. te Capelle aan de IJssel’ uit 1958 en ‘Jeneverstokerij te Schiedam’ uit 1942, die kinderen van de familie Johan en Ada Eekels-Wiegel in november schonken.

Wie het bovenstaande leest, moet vaststellen dat het zeker geen ‘verloren’ jaar was, alhoewel het museum zo’n 24 weken gesloten moest blijven. De bezoekers bleven zeker niet weg, want die konden – rekening houdend met de coronavoorschriften – toch de Andreas Schotel kunst- en wandelroute lopen. En daar is dan ook zeer druk gebruik van gemaakt. Wat het nieuwe jaar zal brengen, blijft ongewis. 

Peter Thoben, conservator

Stichting Vrienden van Andreas Schotel

Dorpsstraat 2, 5085 EG, Esbeek | 06 23 154 233 | info@andreasschotel.nl

De Vrienden van Andreas Schotel wordt gesteund door:

Concept, ontwerp & realisatie website: Pulles Media Design